Telkens ik mijn kennis wil opfrissen over snoeien, en met name het snoeien van kleinfruit, dan kom ik Marc terecht, bij Marc Geens in Zomergem.

«Marc, kleinfruit, leg dat nu eens uit, wat is het verschil tussen klein fruit, en groot fruit?»
Eigenlijk komt dat van vroegere tijden… waar we alleen hoogstammen kenden, nog geen laagstam fruitbomen.

En dan alles wat onder een hoogstam – wat om groot fruit ging – geplant kon worden, was kleinfruit.

Het is eigenlijk heel simpel, alles wat onder de grote bomen kon, is klein fruit.
Voilà. Ik denk dan aan bessenstruiken, maar je hebt verschillende soorten bessenstruiken die bij de liefhebber in de tuin heel goed kunnen groeien.

Dit is hier een kruisbes - een stekelbes - we hebben niet voor niets handschoenen aan…

Dat is dus kleinfruit?
Das kleinfruit.

Dat is echt het kleine kleinfruit. Want ook bijvoorbeeld hazelaar werd als kleinfruit gezien omdat die onder een grote boom kon als je hem regelmatig terugsnoeit…
Het kleine kleinfruit, maar er zijn nog andere soorten dan de stekelbes?
Ja. Je hebt de klassiekers als rode bes… euh, zwarte bes of cassis… euh, je hebt natuurlijk ook framboos… braam… dat kan allemaal eronder. En dan nog nieuwigheden, maar goed…
Goed, het is de bedoeling dat we bessen krijgen, en veel bessen, en daarvoor moet je regelmatig het gereedschap gebruiken: je moet snoeien.
Ja. Je moet snoeien.
En wat is de bedoeling van die snoei dan?
Snoeien is eigenlijk vooral om euh… de struik open te zetten, zodat alle vruchten licht krijgen, en dat je eigenlijk ook dikkere bessen krijgt.

We hebben allemaal de neiging van de mooiste, de dikste eruit te kiezen als we aan een struik staan, dat is heel menselijk.

Als je niet snoeit, krijg je vaak wel véél bessen, maar wel hele kleine. En dus dat evenwicht zoeken, daarvoor snoeien we.
Ja. Snoeien doet bloeien is het kruiswoord… en is het… haha, is het spreekwoord…

Snoeien doet bloeien, en… bloei, dat brengt vruchten mee natuurlijk hé.

Hoe brengen we nu zo’n struik als deze in vorm?
Eigenlijk… we gaan kijken voor… de basisstructuur, een aantal hoofdtakken aan te houden. En dan vooral dat er wat licht in kan, dat je eigenlijk vlot aan alle bessen kan. Als ik deze moet plukken, heb ik al problemen. Nu valt het nog mee, maar in de zomer staat hij vol blad… zie ik ook de stekels niet staan, en dan… dan is het een uitdaging soms om ze te plukken.

Dus we gaan die struik eigenlijk open maken.
En dat moet nu gebeuren?
Dat gebeurt best nu in de winter, als het blad eraf is. Dus dat kan eigenlijk tussen december tot maart ongeveer.
Ook als het vriest?
Als het vriest, beter niet. Het kan, maar beter niet.

Het is enerzijds niet leuk voor jezelf, om je warm te houden, en anderzijds, het kan ook schade opleveren aan de plant, maar meestal kunnen ze er wel tegen.
Er zit vrij veel hout in deze struik, heb je gezegd. Hoe gaan we die nu vorm geven? Wat gaan we weghalen?
We gaan proberen een paar stevige takken te houden… en eigenlijk zo weinig mogelijk vertakkingen van de hoofdstam – of van de hoofdtak – te laten uitgroeien. Die gaan we proberen compact te houden.

Dus een mooi voorbeeld is deze…

Je ziet dat die hier eigenlijk al vertakt, maar hier bijna met twee evenwaardige zijtakken groeit…

We gaan dat eruit halen, maar we gaan ook kijken naar kruisende takken, zieke takken en dode takken. Daar kijken we eigenlijk eerst naar.

Hier zit zo’n dood eindje in, dus dat gaan we er meteen uithalen.

Ook takken die eventueel te laag hangen of gebroken zijn, die halen we weg. Wat nu hier niet het geval is.
Dus deze hier… die donkere…

Die gaat zo… ja, dat brengt me bij een andere vraag nog, Marc.

Ik heb je tegen de cursisten horen zeggen dat je… euh… de ouderdom van het hout aan de kleur van het hout kunt aflezen.
Ja, min of meer. Dat klopt.
En dan hoor ik aan de andere kant ook: je moet snoeien… op tweejarig hout.
Ja. Dus eigenlijk, als we naar de plant kijken…

Bijvoorbeeld deze tak. Dan zie je dat die hier beginnen groeien is vorig jaar.
En waaraan zie je dat dan?
Eigenlijk omdat je hier allemaal heel kleine littekens dicht bij elkaar ziet.

Ringetjes… Daar hebben de knoppen gezeten.

De schubben van de knop zijn eigenlijk omgevormde blaadjes. En dus die maken een littekentje. En dat zie je hier…

Dus vandaar is die in 2019 gegroeid.

De groei van 2018 zat hier…

2017 hier…

En dan 2016… Dat wordt dan al iets moeilijker… Vermoedelijk vanaf hier.
En ik zie hier overal knoppen staan…

En die knoppen… dat is de plaats waar de bessen gaan komen?
Ja. En die willen we zoveel mogelijk op de stengels hebben. We willen eigenlijk zo weinig mogelijk kale stengels hebben.
Ah ja…
We zijn eigenlijk gulzige mensen… we willen zo veel mogelijk bessen eruit halen…
Ja ja ja ja ja…
Dus we proberen dat te houden.
Deze… die gaat er schuin door. Die kruist eigenlijk bijna letterlijk met deze tak hier, dus die zou er tussenuit mogen?
Die zou er best tussenuit gaan, of we moeten hem eigenlijk leiden naar hier toe…
Ah ja…
… door hem te steunen…

Das een keuze van de eigenaar van de boom… je zou kunnen zeggen – maar het is een heel zwakke – ik ga die eigenlijk…
Beter afdoen?
… een bamboestokje tegen zetten en vastbinden.
Ah, een stokje? Ah ja…
Maar… hij is heel zwak, dus… eigenlijk gaan we hem er gewoon uithalen.

Dus we gaan aan de basis hem helemaal wegknippen.
En dan… als we dan bijvoorbeeld naar deze tak kijken… Dan hebben we hier een zware zijtak. Die zijn evenwaardig.

Dus hier, gezien dat we hier nog een tak staan hebben, zou ik eigenlijk bijna dit…
… die er ook uithalen?
Ja, hier eruit halen.
Deze hier?
Ja… En er dicht tegen knippen.
Ja ja, altijd dicht tegen knippen.
Ja. En met de platte kant van de schaar…
Ja?
… tegen… de tak zetten.
Zo?
Ja, inderdaad.
En nu knippen? De platte kant van de schaar tegen de tak…
Ja.
Voilà… En dan heb je een mooie gladde wonde…
Ja, want als je een stukje laat staan…
… dan krijg je weer terug uitlopers.
dan krijg je terug zwakke uitlopers die veel blad gaan maken en weinig vrucht op…
… inderdaad…
… die met veel voeding gaan lopen. Nu, van voeding gesproken, Marc, nu we toch aan het snoeien zijn - snoei maar gewoon voort hoor - wat heeft dat eigenlijk nodig zo’n kruisbes, of bessen in het algemeen?
Bessen vragen niet erg veel, dat hangt een beetje af van je bodem. Ze hebben een algemene basisvoeding nodig, over het algemeen volstaat het afdekken met wat compost.
… ja…
En iets wat ze wel heel graag hebben is potas.
Dus het hout van mijn haard, de asse van mijn open haard kan ervoor dienen?
Het is de perfecte minerale meststof, die je wegneemt door bessen te plukken, en breng je terug naar de plant.
Dus je mag gewoon de aslade rondom de plant uitgieten.
Ja, ja.
En voor de rest, in de zomer hoeft er niet gesnoeid te worden?
In principe niet, tenzij je echt takken hebt die heel moeilijk groeien, of als je nu bijvoorbeeld doordat je geknipt hebt een heel sterke groei hebt en dus moelilijk bij de bessen kan, zou je in de zomer kunnen snoeien, maar normaal snoeien we in de winter.
Ik zie hier eigenlijk een heel oude tak zo te zien. Er zit ook wat dood hout, dat gaat helemaal weg? Het dood hout ga je eraf halen? En dan deze met al die zijtakjes.
Omdat er niet zo veel zware takken zijn, zou je hem kunnen laten zitten voor de bessen. En dan volgend jaar helemaal afknippen. Maar ik zou deze lange tak wel inkorten, ergens op een zijtak hier, en daar dan wegknippen zodat die van hieruit nieuwe zijtakken kan vormen.
Ik merk dat je net boven de knop snoeit. En ook met een schuine kant.
Inderdaad, we proberen altijd de richting te kiezen, zodat de snoeiwonde… dat het water wegloopt van de knop. Afhankelijk van hoe de tak staat, knippen we anders. Ik zeg het; ze staan hier eigenlijk een beetje concurrentieel.
Ja ja…
Ik zou ze voorlopig nog even laten staan.
En volgend jaar ze er dan uit halen. Het is eigenlijk een jaartje vooruit denken, een beetje logisch denken.
Ja, logisch denken.
Dan in de hoogte, Marc. Deze gaan hier vruchten dragen want het zijn allemaal vruchtknoppen, van enkele jaren oud al, want ja, dat heb je bij kruisbessen, hé.
Ja, klopt, wij noemen dat sporen, eigenlijk…
… Ah ja, je hebt altijd dat ringetje…
Dan heb je dat ringetje, dus je kan ook al zien dat hij er meerdere jaren staat.
Ga je die nog in de hoogte terugsnoeien, Marc?
Neen, de top is er eigenlijk al uitgehaald. Ik ben al te snel geweest. Bij deze moet het wel nog gebeuren. Die groeit dan naar binnen, dus ik zou deze kort zetten.
… ah ja, wat dieper terug zetten, en deze ook…
En die dan ergens ook op die hoogte kiezen. Dat is het voordeel als je twijfelt, je knipt eerst zo hoog mogelijk.
… ja ja…
En vind je dat het dan nog te hoog is…
Ja, ja, dan kan je nog bij knippen, er terug aanzetten, dat gaat niet, hé. Als je ziet hoeveel hout er terug uit gekomen is, dat is bijna evenveel dan wat er nu nog opstaat. Het is een beetje durven, hé Marc, zo snoeien?
Ja, en de basisprincipes houden en dan inderdaad, snoeien waar nodig is.
Oké, dat was de kruisbes. Kunnen we nu eens naar een rode bes gaan? …

Ja, dit is wel mijn favoriet hoor, Marc, vooral de witte variëteiten, die heel lekker smaken, waar ik thuis heel veel van geniet, maar ik ben de snoeiprincipes alweer een beetje vergeten. Hier staat een vrij oude struik, hoe oud is ze zo, als jij dat kan zien?
Ik denk dat die toch wel naar de 7 jaar gaat.
Toch al? Goed, en die is eigenlijk aan snoeien toe?
Ja, die is zelfs al achterstallig in snoei zou ik zelfs zeggen.
Oké, laten we er maar aan beginnen, hé!
Dus je ziet hier ook die hele lange takken. Dus, hier ook, die heel lange takken, opnieuw het basisprincipe: licht in de struiken, lage en dode takken weghalen, je ziet, die gaan heel ver over.
Dus ook een wonde hier.
Die gaan we zeker, die vertakt ook weer, we proberen zo weinig mogelijk zware vertakkingen op de stammen, euh, de stengels, te hebben.
Dan kies je één van de twee.
Dat bekijken we van plaats tot plaats, dit is een heel zwaar stengel, euh, twijg, die gaan we zeker een beetje inkorten. Als ik daar heel rigoreus in ben, dan kies ik eigenlijk, die groeit heel mooi rechtop, hier gaat hij overhangen.
… dus die overgang gaat weg, oké. En deze steken dan verder uit, mogen die er ook af?
Of we gaan ze toch in elk geval…
Terugsnoeien…
… inkorten, dat we nog iets van bessen hebben.
Dus die wondjes moeten we niet behandelen?
Neen, die drogen gewoon op. Hier zit een mooie knop, dus we zouden die daar ook nog kunnen zetten, in de hoop dat die daar dan nog uitgroeit.
Kun je met dit vruchthout nog iets doen? Kan je stekken in de winter?
Je kan er een stek van nemen.
Maar dan moet je wel goed op tijd in de winter, euh…
Liefst zo vroeg mogelijk in de winter, en dan…
… en stel als ik hier een stek van wil maken…
Ja, eigenlijk, gaan we een selectie maken van mooi, potlooddik hout…
… eenjarig hout…
Dus de rest heb ik weggeknipt, zo’n 30 centimeter – ruwweg geschat is dat dit –
Voila, dan heb je de winterstek, en tot waar gaat dit in de grond?
Die gaat dan tweederde de grond in.
Tweederde?
Tot hier aan mijn hand, gewoon in de volle grond.
Gewoon in de volle grond?
In de volle grond. Liefst een beetje op een beschaduwde plek, zodat hij een mooie wortel heeft. Dan gaat hij volgend jaar, tegen de herfst is hij dan ingeworteld, en kan je hem op z’n plek zetten.
Dat is dan vegetatieve vermeerdering, je kan ook afleggers maken, hé.
Dat is op zich nog gemakkelijker als je lange takken hebt.
Kijk, zoals deze hier bijvoorbeeld,
en dan gewoon met een spijker of een kram in de grond fixeren,
dan gaat hij hier wortelen, kan je hem afsnoeien en verder verplanten.
En bij bessen is dat heel gemakkelijk.
Goed, maar er zit nog te veel hout in, hé, Marc.
Kijk, hier zit ook zo’n tak, die komt van heel laag, en die zit al op die plek.
En die gaan we er uithalen, zoveel mogelijk, of zo diep mogelijk, pas op hé, niet in mijn vinger.
Ik ga je vinger laten zitten.
… ha ha ha… Voila… Ja, wat gebeurt er als je niet diep genoeg terugsnoeit?
Dan krijg je opnieuw uitlopers. Dus het stukje… je ziet dat hier heel wat knoppen zitten,
… ah ja, kijk…
en dan gaat hij vanuit die knoppen opnieuw weglopen.
En dat is niet de bedoeling, hé. Het begint er al beter uit te zien. Deze hier, bijvoorbeeld.
Die hangt heel ver, ik zeg het, ik zat er nog een beetje over te twijfelen.
Wat gaan we doen, deze laten staan?
Of eigenlijk, wat we ook kunnen doen, is om hem hier terug te knippen…
Ja, ok.
Dan hebben we min of meer nog een model erin.
Deze gaat nu hier weer kruisen, zo…
Ja, maar dat is een heel zwakke.
Helemaal weg dan, ik kan er hier beter bij.
Kijk, en hier heb je dat ook. Die zit daar tussen, maar we hebben hier twee jonge takken, dus ik zou deze er hier uithalen.
Het is eigenlijk ook een beetje aan de toekomst van de plant denken. Hé, wat gaat die volgend jaar doen?
Eigenlijk willen we hier, omdat die een beetje achterstallig is in onderhoud, we willen eigenlijk nieuwe, jonge scheuten.
We zijn aan het verjongen, hé.
Voila, dat is het leuke eraan, hé. Bij onszelf kunnen we dat niet, maar bij de planten kunnen we dat wel.
Dat is spijtig, hé, dat we dát niet kunnen.
Maar ja, mochten ze zo beginnen snoeien aan ons…
Ha, ha, ha, zeg, maar ik zie hier nu nog twee, hele dikke zitten, hé, met een paar zijtakken eraan. Moeten die nog ingekort worden?
Die zijn al ingekort, ik zou die zelfs helemaal wegdoen.
Dat is de zwakste.
En deze kunnen we dan ook weer helemaal inkorten, omdat we die nog als productiehout zien, voor één of twee jaar, en ondertussen proberen we nieuwe te kweken. En de nieuwe scheuten gaan we inkorten, zodat we toch een derde eraf halen, zodanig dat ‘ie van daaruit verder kan groeien.
Dus je mag op voorhand al beginnen nadenken van: «Kijk, deze is voor volgend jaar. Deze wordt een opvolger van die andere…
Ja, eigenlijk moet je het zo doen. Hier ook, die gaan we ook weer inkorten, hier nu wel met de idee dat we die een steun moeten geven in de toekomst, ergens daaraan vastzetten.
Dat kunnen we natuurlijk doen, hé.
En dan hebben we deze als vervanger, dus moeten we dit inkorten.
Dus dit wordt een vervanger van deze, die zit al in de goede richting…
We kijken eigenlijk naar de knopen, dus die knop groeit mooi naar ginder en…
… boven die knop…
We gaan boven die knop inkorten. Het kan nog meer gesnoeid worden, maar omdat we al heel veel weggeknipt hebben, zou ik het voorlopig hier bij laten en dan volgend jaar vooral die jonge scheuten verder te doen zodat we die oude volledig kunnen vervangen.
Marc, de mensen kopen heel vaak planten in pot. Hoelang kan zo’n plant in zo’n pot blijven? Want je zegt dat deze drie jaar is, dan staat hij al drie jaar in die pot, hé?
Die zijn eigenlijk recenter ingepot. Eigenlijk was hij een beetje verwaarloosd en hebben we hem daarom in een pot gezet met de bedoeling hem opnieuw te verjongen.
Ah ja, maar ik bedoel voor de mensen die in de stad wonen, en op een balkon…
Eigenlijk kan je hem heel lang in een pot houden, zolang je maar voeding geeft.
Ah ja, oké.
Wij hebben wel planten die misschien al vijftien jaar in pot staan.
Ooh, dat is toch wel heel lang, hé! … Goed. … De andere bessensoorten, vragen die om een andere snoei? Bijvoorbeeld, blauwe bes?
Bij blauwe bes passen we vooral een verjongingsnoei toe.
Ja, dat is wel makkelijker eigenlijk.
Eigenlijk wel, daar gaan we vooral in de zomer snoeien.
In de zomer, ja, het oude hout eruit halen.
Vooral de nieuwe scheuten terugknippen…
Ah ja…
… en dan in de winter ruimte maken voor die nieuwe scheuten.
We staan hier weer bij een andere bessensoort, de basis van de cassis, de zwarte bes. Je kan het ook ruiken als je aan de bast wrijft.
Ja.
Je ruikt echt die geur, de zwarte bes, hé. Euh… Een andere snoei, weer?
Een andere snoei. We gaan hier eigenlijk rigoreuzer snoeien door eigenlijk gewoon takken op zijn geheel weg te nemen.
… weg te nemen…
We gaan proberen eigenlijk de oude takken weg te nemen, zodanig dat we elk jaar een derde van de oude takken weg nemen. In drie jaar proberen we de struik te verjongen.
Ja.
Hier zit een oude tak, hier zie je dat er eentje gesnoeid is, dan zie je hem hier uitgroeien, en deze hier begint al te verouderen, en dan hebben we een jonge die we weggeknipt hebben. Dan zie je de jonge komen die geknipt zijn van vorig jaar.
Je ziet ook aan het verschil in kleur, dit is een jonge, en de oude – er zijn er zelfs al bij met algen en mos op, is dat een probleem voor de plant?
Mos of algen vormen geen probleem voor de plant. Het heeft gewoon aan dat er weinig diktegroei is.
Zolang er diktegroei is, komt er geen mos of algen op de plant.
Kijk, hier kan je, omdat de takken heel dicht bij elkaar staan, hier zitten nog oude knoppen, hier zitten we met een oude tak, je ziet dat die terug een uitlopertje maakt, en je ziet hier jonge knoppen zitten, dus eigenlijk gaan we die hier wegknippen, en dan gaan we hem van hieruit terug verjongen zodanig dat we volgend jaar van die zware, stevige takken krijgen waar er bessen aan zullen komen.
Dat is ook in de winter, dat dit moet gebeuren?
Dat is ook in de winter dat we dat doen. En een leuk weetje voor mensen die graag thee drinken. Je kan van het hout korte stukjes knippen, en er thee van maken.
Ah, kijk, die gaan we mee pakken. Voila.
Kijk, dat is een oude tak…
Heerlijk, hé, die geur!
Hier is vorig jaar gesnoeid, je ziet dat die hier nog jong is, hier heb je twee keuzes: we snoeien hem, ofwel helemaal terug, ofwel, en dan zie je hier jonge knoppen zitten. Dat is eigenlijk ideaal, dan knippen we hem hier.
Het trucje van de cola, dat kennen de mensen allemaal, maar dat is nu niet wat je moet doen om je snoeigereedschap in orde te houden. Hoe doe jij dat?
Eigenlijk, wat wij doen, als we stoppen met snoeien, dan zie je dat er sap op zit door het gebruik. Dan gaan we een ontsmettende zeepoplossing gebruiken en spuiten we dat er even over, en dan gaan we gewoon met een doekje alles eraf wrijven. Dan zie je dat mooi verdwijnen.
Dus dan is het sap van de planten die je gesnoeid hebt, dan is dat weg. Voila, dat is opkuisen. En nu qua algemeen onderhoud, het scherpen bijvoorbeeld.
Aan je snoeischaar kan je ook hebben dat het ronduit weerbarstig is om alles eraf te krijgen, omdat je het vergeten te kuisen bent of er gewoonweg nooit aandacht aan schenkt, dan ga je gewoon dat er even opdoen en een zachte wetsteen erbij pakken en ga je daar gewoon over wrijven.
Aaah…
Uit welk materiaal bestaat die steen?
Dat is gewoon Belgische natuursteen.
Ah, blauwe hardsteen. Kijk, het komt al goed los, hé.
Het komt al los. Als je dan je vod neemt. En je moet het misschien eens herhalen tot je het helemaal wegkrijgt. Dan is ‘ie terug zo goed als nieuw.
Is dit al slijpen wat je nu doet?
Neen, dit is gewoon eigenlijk…
… proper maken.
Ja, want die komt niet op het… de snijkant is eigenlijk, nog effe droog maken… de snijkant zit helemaal aan deze kant. Dat is dat klein randje. De snijrand dat is louter die rand maar…
Ja ja… de scherpe rand.
Een scherpe rand, en eigenlijk, dat gaan we scherpen, ofwel gaan we dat met die steen doen, dat kan je, maar dat geeft heel weinig materiaal, dat hangt af als het gaat om onderhoud die je elke keer uitvoert, en dan ga je enkel daarop proberen te richten.
… gelijk met het mes, ja, heel vlak.
… de bedoeling is dat je de punt van de steen richt naar de schaar van de andere kant. Niet zo, of zo, echt heel zacht en kleine rondjes draaien. Dan ga je die beweging blijven maken. Dat kan je met die steen doen als het echt scherpen is…
Ah ja, hij is wel groot, die steen, hé!
Ja, maar hij is er wel speciaal op gevormd, namelijk conisch.
ah ja, inderdaad, hier is hij breed, en daar is hij smal.
Maar echt handig om te scherpen zijn van die diamantwetsteentjes. Je neemt je snoeischaar als volgt in je hand, en dan ga je heel voorzichtig…
… cirkelvormige bewegingen…
… cirkels maken.
Ah, maar ik zie het al.
En dan doe je dat, en als je stopt met slijpen, ga je één keer langs de andere kant, dan zijn de braampjes eraf.
Braampjes, dat zijn kleine stukjes metaal die eraan blijven hangen.
Ja… Ja… En dan heb je terug die scherpe snede.
En hoe vaak moet je dat nu doen?
Dat hangt ervan af hoeveel je snoeit.
Ja natuurlijk, maar stel, je hebt een uur gesnoeid, moet je dat dan al doen?
Neen, eigenlijk gewoon vanaf dat je voelt dat het niet meer snijdt, in principe doen wij dat één keer per dag…
… ja ja maar…
… als we een ganse dag bezig zijn.
Ja, maar als de wonde begint te rafelen bijvoorbeeld…
Ja, dan moet je het zeker doen! Daar moet je dan ook op letten, bij snoeischaren - omdat je zegt "wond rafelen" kan er ook speling zitten op de scharen.
Ah ja.
Snoeischaren zijn regelbaar.
Ja, klopt.
En dan moet je even die stelschroef losmaken, iets bijdraaien en terug vast zetten.
Ja, zoals ik het heb begrepen, Marc, kun je eigenlijk niet veel verkeerd doen met die bessenplanten. Je hebt hier een immense hoeveelheid en heel veel soorten, ook niet veel bekende soorten, het is hier de moeite om eens rond te lopen, maar wat is nu een goede standplaats voor bessenstruiken?
Klassieke bessenstruiken zijn niet echt kritisch naar standplaats, ze kunnen op zuurdere of minder zuurdere grond staan, het zijn van nature uit bosrandplanten, maar om echt veel bessen te hebben, hebben ze iets van zon nodig. Ze kunnen in volle zon staan, maar in halfschaduw kan ook best.
Doen ze het evengoed misschien?
Eigenlijk wel.
Volledige schaduw is uiteraard niet goed, ze kunnen tegen een muur ook ,voor de warmte.
Dat kan, je kan ze ook in leivorm kweken, in haagvorm, je kan er eigenlijk heel veel kanten mee op.
En plantafstand? Waar moet je dan aan denken?
Als je ze in struik kweekt, een meter, een meter twintig. Het hangt ervan af hoe voedzaam je grond is en het ras. Een kruisbes kan iets dichter bij elkaar dan een rode bes bijvoorbeeld.
Nu, om af te ronden, we hebben heel wat opgefrist en bijgeleerd vandaag. Vormsnoei, een keer de kruisende takken eruit halen. En dan die andere snoei, naar het vruchthout toe. Het moment van snoeien: januari, februari ten laatste, want anders gaan de knoppen al uitlopen. Qua voeding is het gemakkelijk, hé.
Gewoon compost, een algemene bemesting die je in je tuin standaard toepast.
Of wat we geleerd hebben, als we van de houtkachel as overhebben, voegen we dat toe als minerale bemesting. Ja, en dan proberen de vogels weg te houden!
Dat is de grote uitdaging vaak! De vogels voor zijn.
Natuurlijk, ik heb dan een heel gezond principe, Marc. Dat is tweederde voor de vogels, en éénderde voor mij.
Prima, de vogels zullen tevreden zijn!
Onze niet-stemgerechtigde medeburgers mogen dan heel tevreden zijn, Marc, heel erg bedankt!
Graag gedaan.

HOE KLEINFRUIT SNOEIEN

Wat heb je nodig

Meer weten over

Deel je (nieuws)verhaal